Ομάδα Δασκάλων του 132ου Δημοτικού Σχολείου Αθηνών - Σχολικό Συγκρότημα Γκράβας

H ε π ο χ ή 15.07.2008

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΜΕ ΤΗΝ ΚΑΘΗΓΗΤΡΙΑ ΣΤΟ ΑΠΘ ΔΗΜΗΤΡΑ ΚΟΓΚΙΔΟΥ
13.07.08

Η ΔΙΑΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΑΝΑΓΚΑΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΩΝ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΤΙΚΩΝ ΡΕΥΜΑΤΩΝ ΚΑΙ ΤΗΝ ΚΑΤΑΠΟΛΕΜΗΣΗ ΤΟΥ ΣΕΞΙΣΜΟΥ

Τη συνέντευξη πήρε
ο Δημήτρης Γκιβίσης

Σε ποιο σημείο βρίσκεται σήμερα η διαπολιτισμική εκπαίδευση;

Σύμφωνα με την επίσημη εκπαιδευτική πολιτική η διαπολιτισμική εκπαίδευση τοποθετείται ως απάντηση στα προβλήματα που συνεπάγεται η παρουσία παιδιών με ιδιαίτερα πολιτισμικά χαρακτηριστικά στα μέχρι πρόσφατα ομοιογενή ως προς τον πολιτισμό σχολεία. Κατά συνέπεια, απευθύνεται και "ωφελεί" κατά πρώτο λόγο τα παιδιά των μειονοτήτων και περιθωριακά μόνο τα παιδιά της πλειονότητας. Δηλαδή, για να το πούμε διαφορετικά, αντιλαμβάνονται τη διαπολιτισμική εκπαίδευση ως δέσμη μέτρων για την ένταξη παιδιών με πολιτισμικές ιδιαιτερότητες στο υπάρχον σχολείο. Έχουμε διατυπώσει πολλές φορές στο παρελθόν με τον Γιώργο Τσιάκαλο την άποψη ότι αυτή η αντίληψη για τη διαπολιτισμική εκπαίδευση περιορίζει τα πεδία στα οποία είναι απαραίτητη η εφαρμογή της και, έτσι, υπονομεύει τις δυνατότητες επιτυχίας της ακόμη και στον περιορισμένο τομέα στον οποίο κυρίως απευθύνεται. Το υποστηρίζουμε αυτό γιατί είναι γνωστό ότι οι βαθιές πολιτισμικές αλλαγές που άλλαξαν ριζικά την εικόνα των ευρωπαϊκών κοινωνιών στις τελευταίες δεκαετίες υποχρεώνουν και τα εκπαιδευτικά συστήματα του 21ου αιώνα να υιοθετήσουν σε όλα τα επίπεδα και σε όλους τους τομείς του εκπαιδευτικού έργου μια διαπολιτισμική προσέγγιση.
Η αναγκαιότητα για μεταρρύθμιση του εκπαιδευτικού συστήματος, κατά τη γνώμη μας, δεν συνδέεται αποκλειστικά, ούτε κυριαρχικά με το φαινόμενο της μετανάστευσης, αλλά με το ευρύτερο, φαινόμενο του πλουραλισμού των μορφών διαβίωσης και της διεθνοποίησης των συνθηκών ζωής των ανθρώπων. Χρειαζόταν η εγκατάσταση των μεταναστών και των μεταναστριών για να αναγνωρίσουμε την πολυπολιτισμική φύση της κοινωνίας μας; Νομίζω ότι η εγκατάσταση απλώς τόνισε τον κοινωνικό και πολιτισμικό πλουραλισμό που ήδη υπήρχε. Δεν υπήρχαν και πριν άνθρωποι που ήταν 'διαφορετικοί'; Ο πλουραλισμός των μορφών διαβίωσης γίνεται αντιληπτός σε πολλούς τομείς της καθημερινότητας. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν οι νέες μορφές οικογενειακής οργάνωσης (με τις οποίες ασχολούμαι και διδάσκω σε μελλοντικούς εκπαιδευτικούς), τα ποικίλα πρότυπα ζωής, οι αποκλίνοντες μεταξύ τους τρόποι ψυχαγωγίας, οι διαφορετικές επιλογές στους τομείς της διατροφής και της ενδυμασίας και πολλά άλλα που συνήθως χρησιμοποιούνται για να περιγράψουν και να ορίσουν τους ιδιαίτερους πολιτισμούς, και συνεπώς και τον πολιτισμό ενός ανθρώπου με αντίστοιχη καταγωγή.
Συνεπώς, η διαπολιτισμική εκπαίδευση καλείται να προετοιμάσει τους νέους ανθρώπους για τη ζωή σε μια τέτοια κοινωνία, γιατί σε αυτή την κοινωνία θα ζήσουν οι ίδιοι, και πρέπει να μπορούν να το κάνουν με επιτυχία - προς ίδιον όφελος. Η άποψη ότι η εισαγωγή της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης στο σχολείο έρχεται να απαντήσει αποκλειστικά στις συνέπειες του φαινομένου της μετανάστευσης ανταποκρίνεται μόνο μερικώς στην αλήθεια και η ευρεία διάδοσή της περιορίζει το οπτικό μας πεδίο. Συνέπεια της αντίληψης αυτής αποτελεί η διαμόρφωση μιας διαπολιτισμικής εκπαίδευσης περιορισμένου χαρακτήρα στην Ελλάδα, συμπληρωμένη κατά περίπτωση με προγράμματα αντιμετώπισης αρνητικών στερεοτύπων και καλλιέργειας της ανεκτικότητας. Κατά την άποψή μου, ακόμα και αυτά τα διαπολιτισμικά σχολεία δεν εφαρμόζουν καινοτόμα προγράμματα που να δικαιολογούν την ονομασία τους. Επιπλέον, υπάρχουν πολλά παιδιά γλωσσικών μειονοτήτων που φοιτούν σε μη "διαπολιτισμικά" σχολεία.

Θεωρείται ότι είναι σημαντικό να διδάσκεται η μητρική γλώσσα;

Αναμφισβήτητα είναι πολύ σημαντικό - εξάλλου έχει καταγραφεί εκτενώς στη σχετική επιστημονική βιβλιογραφία από τα μέσα της δεκαετίας του 1970. Σε αυτές στηρίχτηκαν παλαιότερα οι επεξεργασίες των ελλήνων μεταναστών - και ιδιαίτερα του ΚΚΕ Εσωτερικού - που οδηγούσαν στο αίτημα να γίνεται η διδασκαλία των μαθημάτων στη μητρική γλώσσα, ή, τουλάχιστον, να προσφέρεται η μητρική γλώσσα ως γνωστικό αντικείμενο στα σχολεία των χωρών υποδοχής μεταναστών. Τα παιδιά των μεταναστών μπορούν να πετύχουν περισσότερο, ακόμη και στο ελληνόγλωσσο σχολείο, όταν συνεχίζουν να καλλιεργούν τη μητρική τους γλώσσα. Tο ζήτημα είναι ότι αυτό όχι μόνον δεν πραγματοποιείται σχεδόν πουθενά στο ελληνικό δημόσιο σχολείο - παρόλο που ο νόμος δίνει αυτήν την δυνατότητα - αλλά και τιμωρείται όταν εκπαιδευτικοί με εθελοντικό τρόπο αποφασίζουν να το κάνουν πράξη. Αναφέρομαι φυσικά στο 132ο σχολείο της Γκράβας που βρίσκεται υπό δίωξη τον τελευταίο καιρό για την πρωτοπορία του, αντί να επαινείται. Βέβαια, δεν είναι τυχαίο ότι στο σχολείο αυτό φοιτούν παιδιά που ζουν σε οικογένειες που ανήκουν σε φτωχές οικογένειες, σε μειονότητες που είναι χαμηλά στη σχετική ιεραρχία. Από την άλλη, με αυτονόητο τρόπο, άλλα παιδιά έχουν τη δυνατότητα να εκπαιδεύονται στη μητρική τους γλώσσα σε σχολεία όπως το Γερμανικό, το Γαλλικό ή το Αμερικάνικο Κολέγιο. Σε σχέση με αυτά που συζητούσαμε πριν για τη διαπολιτισμική εκπαίδευση στην Ελλάδα, το γεγονός ότι στις τάξεις φοιτούν παιδιά που εξαιτίας της καταγωγής τους έχουν διαφορετική μητρική γλώσσα από εκείνη των εκπαιδευτικών και της πλειονότητας των ελλήνων συμμαθητών και των ελληνίδων συμμαθητριών είναι ένα θέμα - και μάλιστα πολύ σοβαρό. Στην ιδιαιτερότητα αυτή έρχονται να προστεθούν οι διαφορετικές συμπεριφορές σε πολλούς τομείς, η διαφορετική ιεραρχία αξιών, τα διαφορετικά πρότυπα ζωής και οι διαφορετικές στρατηγικές επίλυσης προβλημάτων - τόσο των παιδιών όσο και των γονέων τους. Και τα παιδιά καλούνται να αντιμετωπίσουν όλα αυτά σε ένα περιβάλλον που δεν είναι οικείο και δεν χαρακτηρίζεται πάντοτε από τα γνωρίσματα μιας ανοιχτής κοινωνίας. Ακόμα και με το υπάρχον αναλυτικό πρόγραμμα και βιβλία, εκπαιδευτικοί με διάθεση και τεχνογνωσία μπορούν να κάνουν πράγματα στον τομέα αυτό. Η διαπολιτισμικότητα θα πρέπει να διαπνέει όλη την εκπαίδευση, κάτι που δυστυχώς δεν συμβαίνει. Το αντίθετο μάλιστα επιχειρείται.

Στην περίπτωση της Γκράβας οι διαπολιτισμικές δράσεις αντιμετωπίστηκαν εχθρικά επειδή πολλές πλευρές τις είδαν ως μια προσπάθεια άλωσης του "ελληνικού σχολείου".

Είστε πολύ επιεικής λέγοντας ότι οι διαπολιτισμικές δράσεις στο 132ο δημοτικό σχολείο της Γκράβας αντιμετωπίστηκαν απλά εχθρικά. Γίνεται όλο και πιο σαφές ότι η κυβέρνηση δεν θέλει να υπάρξει άλλο 132ο. Από κοντά και δημοσιεύματα εθνικιστικά, ή προς εκφοβισμό όσων συμμετέχουν ή θα ήθελαν να επαναλάβουν στο μέλλον το πετυχημένο πείραμα της Γκράβας για ένα σχολείο επί της ουσίας διαπολιτισμικό και ανοικτό στην κοινωνία. Ένα σχολείο που σέβεται το δικαίωμα του κάθε παιδιού στην θρησκευτική του ελευθερία, που λειτούργησε για 5 χρόνια μαθήματα μητρικής γλώσσας για τα παιδιά μεταναστών και μαθήματα ελληνικής γλώσσας για τους γονείς τους, που έκανε πολλές δράσεις για τη γενικότερη στήριξη των οικογενειών των μαθητών τους και ανέπτυξε δράσεις για την ένταξη όλων των παιδιών, που εφάρμοσε νέες διδακτικές προσεγγίσεις, ανέπτυξε σχέσεις με τους γονείς και την τοπική κοινωνία. Ένα σχολείο στο οποίο οι εκπαιδευτικοί για να ανταποκριθούν στις δυσκολίες που αντιμετώπιζαν ένοιωσαν την ανάγκη να επιμορφωθούν και να αναπτύξουν περαιτέρω την τεχνογνωσία τους. Και να το κάνουν με γνώση, θέληση, πείσμα, και με αφετηρία το σεβασμό των ανθρώπινων δικαιωμάτων και την αποδοχή της υποχρέωσης για σχολική επιτυχία όλων των παιδιών. Ένα σχολείο γέφυρα φιλίας ανάμεσα σε εκπαιδευτικούς, μαθητές, γονείς και την τοπική κοινωνία. "Πρόκειται για μια σχολική πραγματικότητα που φαίνεται να αναδύεται από τα πιο τολμηρά παιδαγωγικά όνειρα", αναφέραμε πριν από χρόνια με τον Γιώργο Τσιάκαλο.
Το αισιόδοξο είναι ότι σε αυτή τη πορεία υπάρχουν πολλοί και πολλές που θέλουν να ενισχύσουν την πλουραλιστική και πολυπολιτισμική διάσταση στην εκπαίδευση. Το 132ο είναι προφανώς "το σχολείο του μέλλοντος". Να δούμε τι θα γίνει στη συνέχεια. Είμαστε σε εγρήγορση... Έχουμε μπροστά μας μια σκληρή πολιτική αναμέτρηση. Η περίπτωση της Γκράβας το αναδεικνύει καθαρά. Δεν επιτρέπεται η γενίκευση ενός σχολείου κατάλληλου για όλα τα παιδιά, δημόσιου, ανοικτού και δημιουργικού.

Πώς συνδέονται όλα αυτά με το έλλειμμα αντισεξιστικής εκπαίδευσης;

Ένα ερώτημα είναι αν προετοιμάζουμε τους/τις εκπαιδευτικούς για να αντιμετωπίσουν αυτή τη νέα κατάσταση στο σχολείο, δηλαδή την πρόκληση του πλουραλισμού στη σύνθεση του μαθητικού πληθυσμού ως προς το φύλο, τη δομή της οικογένειας, τις εθνικές, πολιτισμικές, οικονομικές, θρησκευτικές, γλωσσικές διαφοροποιήσεις. Αν ρίξουμε μια ματιά γύρω μας θα διαπιστώσουμε ότι οι πολυπολιτισμικές όψεις της ανθρώπινης συμπεριφοράς δεν βρίσκονται στο επίκεντρο της εκπαίδευσης των εκπαιδευτικών. Πολλά πανεπιστημιακά τμήματα δεν προετοιμάζουν τους φοιτητές και τις φοιτήτριές τους ή δεν μετεκπαιδεύουν τους/τις εκπαιδευτικούς ώστε να εργαστούν αποτελεσματικά με ομάδες που διαφέρουν πολιτισμικά. Πιστεύω, ότι αν οι εκπαιδευτικοί θέλουμε να προωθήσουν τα ίσα δικαιώματα στην τάξη, τότε πρέπει να βιώσουν τα ίδια χαρακτηριστικά στην εκπαίδευσή τους. Επίσης και το σχολείο για όλα τα παιδιά όχι μόνον δεν υπάρχει ακόμη, αλλά ούτε αποτελεί επιδίωξη και όραμα σε αυτούς που αποφασίζουν για την εκπαιδευτική πολιτική στην Ελλάδα σήμερα, ούτε και σε όλους /ες τους/τις επιστήμονες που ασχολούνται με την εκπαίδευση.
Αν δούμε σε αυτό το πλαίσιο την αντισεξιστική εκπαίδευση, τότε συνιστά ένα γενικότερο παιδαγωγικό στόχο για την επίτευξη του οποίου απαιτούνται αλλαγές σε πολλά επίπεδα. Προχωράμε πολύ αργά προς την κατεύθυνση της ανάπτυξης μιας μη σεξιστικής κουλτούρας. Η αποτύπωση του τοπίου δεν αφήνει πολλά περιθώρια να υποστηρίξουμε ότι οι μέχρι τώρα προσπάθειες έφεραν σημαντικά αποτελέσματα. Το εγχείρημα είναι δύσκολο. Γίνεται ακόμα δυσκολότερο όταν υπάρχουν συντηρητικά πισωγυρίσματα, όπως στο πρόσφατο νομοσχέδιο που αφορά ζητήματα οικογένειας και επιμέλειας τέκνων. Μένω κυρίως στη πρόταση για την αλλαγή του επωνύμου των γυναικών που παντρεύονται που μας γυρνάει 25 χρόνια πίσω. Προτείνεται η γυναίκα να παίρνει το επώνυμο του συζύγου, εφόσον υπάρχει συναίνεση και των δύο, αλλά τι σημαίνει "συναίνεση και των δύο συζύγων";

http://www.epohi.gr/index.php?option=com_content&task=view&id=1126&Itemid=33