ΔΙΑΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΕ ΜΙΑ ΠΟΛΥΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ

Μακεδονία 21/9/2008

Δήμητρα Κογκίδου, Καθηγήτρια, Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης, ΑΠΘ
Κοσμητόρισσα της Παιδαγωγικής Σχολής

Με αφορμή το Ευρωπαϊκό Έτος Διαπολιτισμικού Διαλόγου (2008)

Λίγοι μήνες έμειναν μέχρι τη λήξη του 2008, έτος αφιερωμένο στον «Ευρωπαϊκό Διαπολιτισμικό Διάλογο». Ένα έτος που αναγνωρίζει ότι η πολιτισμική διαφορετικότητα της Ευρώπης αντιπροσωπεύει ένα μοναδικό πλεονέκτημα και θέλει να μας ενθαρρύνει να ωφεληθούμε από αυτήν. Ένα έτος αφιερωμένο στην προαγωγή του διαπολιτισμικού διαλόγου ως διαρκούς διαδικασίας με την οποία όλοι και όλες μπορούν να βελτιώσουν την ικανότητά τους να ανταπεξέρχονται σε ένα πιο ανοικτό αλλά και πιο πολύπλοκο πολιτισμικό περιβάλλον και να αποκομίζουν όφελος.
Έχουν αναπτυχθεί πολλές δράσεις σε πολλά επίπεδα με αυτή την αφορμή στην Ευρώπη. Αν ρίξουμε μια ματιά στη σχετική ιστοσελίδα της ΕΕ παρουσιάζονται πολλές και ποικίλες εκδηλώσεις που αποτελούν πρωτοβουλίες ομάδων, εθνικών και ευρωπαϊκών φορέων κ.ά. Αναρωτήθηκα πόσο έχει συμβάλει γενικά στην προαγωγή του διαπολιτισμικού διαλόγου στην Ελλάδα το συγκεκριμένο έτος και ιδιαίτερα αν επιτεύχθηκαν οι στόχοι του ειδικότερα όσον αφορά στη νεολαία. Ευαισθητοποιήθηκαν οι νέοι και οι νέες μας στη σπουδαιότητα της συμμετοχής στο διαπολιτισμικό διάλογο στην καθημερινή τους ζωή; Τι έκανε το σχολείο γι’ αυτό; Έψαξα να βρώ τι έγινε στη χώρα μας. Πέρα από τους στόχους του προτεινόμενου σχεδίου Εθνικής Στρατηγικής, τη πανηγυρική εναρκτήρια εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών 2-3, κατέγραψα επιπλέον 2-3 διοργανώσεις. Άλλη μια χαμένη ευκαιρία;
Παρά την απογοήτευσή μου – σε καμιά περίπτωση έκπληξη- για μια ακόμα χαμένη ευκαιρία, επανέρχομαι στο βασικό μου ερώτημα. Παρέχει το σχολείο σήμερα τα μέσα για διαπολιτισμικό διάλογο; Ενθαρρύνει τη επικοινωνία των ιδεών και εξερευνά τους διαφορετικούς τρόπους σκέψης με τους οποίους αντιλαμβανόμαστε και κατανοούμε τον κόσμο; Τα ερωτήματα αυτά είναι πιο κρίσιμα σήμερα γιατί σε κοινωνίες που διαφοροποιούνται όλο και περισσότερο, καθίσταται όλο και πιο αναγκαίο να μπορούν οι άνθρωποι να επικοινωνούν μεταξύ τους. Εξάλλου, η μάθηση της τέχνης του διαλόγου είναι μια προσωπική και ταυτόχρονα κοινωνική διεργασία. Γνωρίζουμε, επίσης, ότι η εκπαίδευση μπορεί να συμβάλλει πολύ σε αυτό τον διαπολιτισμικό διάλογο και με πολλούς τρόπους.
Συνοπτικά, η άποψή μου είναι ότι τα τελευταία χρόνια ελάχιστα ενισχύθηκε ο ρόλος της εκπαίδευσης ως σημαντικού μέσου διδασκαλίας σχετικά με την πολιτισμική ποικιλομορφία, τη μεγαλύτερη κατανόηση άλλων πολιτισμών, την αντιμετώπιση της πολύπλοκης πραγματικότητας των κοινωνιών μας, καθώς και τη συνύπαρξη διαφορετικών πολιτισμικών ταυτοτήτων και πεποιθήσεων. Η εκπαίδευση στην Ελλάδα ελάχιστα στοχεύει στην παροχή γνώσης και δεξιοτήτων – τις λεγόμενες «διαπολιτισμικές δεξιότητες» κάθε ατόμου - προκειμένου να ανταποκριθεί στις ανάγκες της σύγχρονης πολυπολιτισμικής κοινωνίας. Κατά συνέπεια, ελάχιστα προετοιμάζουμε τα παιδιά μας για να ζήσουν σε αυτή την κοινωνία.
Διαπολιτισμική Εκπαίδευση: αναγκαιότητα για μια σύγχρονη, ανοιχτή και δημοκρατική κοινωνία της γνώσης
Η εικόνα των Ευρωπαϊκών κοινωνιών έχει αλλάξει ριζικά τις τελευταίες δεκαετίες εξ αιτίας πολλών κοινωνικών μετασχηματισμών. Υπάρχει μεγαλύτερος κοινωνικός και πολιτισμικός πλουραλισμός, γεγονός που απαιτεί αλλαγές σε πολλές πολιτικές –μεταξύ των οποίων και της εκπαιδευτικής. Οι βαθιές αυτές πολιτισμικές αλλαγές που άλλαξαν ριζικά την εικόνα των ευρωπαϊκών κοινωνιών στις τελευταίες δεκαετίες υποχρεώνουν και τα εκπαιδευτικά συστήματα του 21ου αιώνα να υιοθετήσουν σε όλα τα επίπεδα και σε όλους τους τομείς του εκπαιδευτικού έργου μια διαπολιτισμική προσέγγιση. Κατ΄αυτόν τον τρόπο το σχολείο μπορεί να συμβάλλει ουσιαστικά στη προετοιμασία των παιδιών για τη ζωή σε πολυπολιτισμικές κοινωνίες που αποτελούν τη νέα πραγματικότητα. Η έννοια, λοιπόν, της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης αναφέρεται στην πολυπολιτισμική κοινωνία και αποτελεί κομβική επιλογή γύρω από την οποία μπορεί να αναπτυχθεί η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση, που είναι αναγκαία για μια ανοιχτή δημοκρατική κοινωνία της γνώσης.
Τι σημαίνει η άσκηση της «Διαπολιτισμικής Εκπαίδευσης» στην Ελλάδα;
Σύμφωνα με την επίσημη εκπαιδευτική πολιτική –έτσι όπως διατυπώνεται στα σχετικά νομοθετήματα - η διαπολιτισμική εκπαίδευση θεωρείται ότι αποτελεί κυρίως απάντηση στα προβλήματα που συνεπάγεται η παρουσία παιδιών με ιδιαίτερα πολιτισμικά χαρακτηριστικά στα μέχρι πρόσφατα ομοιογενή ως προς τον πολιτισμό σχολεία. Έτσι, το 1996 δημιουργήθηκαν τα διαπολιτισμικά σχολεία που είναι μετεξέλιξη των σχολείων παλιννοστούντων. Σήμερα έχουμε αρκετά τέτοια σχολεία στη πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση που στη πράξη, όμως, λειτουργούν με το ίδιο αναλυτικό πρόγραμμα και χωρίς ιδιαίτερες καινοτομίες που να δικαιολογούν την ονομασία τους και την λειτουργία τους. Η μέχρι τώρα λειτουργία των σχολείων αυτών δείχνει ότι δεν κατόρθωσαν να εκπληρώσουν το ρόλο τους, αφού στην ουσία λειτουργούν όπως και τα σχολεία της γενικής εκπαίδευσης. Από την άλλη, στα σχολεία της γενικής εκπαίδευσης οι εκπαιδευτικοί έχουν στις τάξεις τους ένα πολύγλωσσο και πολυπολιτισμικό, μαθητικό πληθυσμό.
Η θεσμοθέτηση δηλ. της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης στην Ελλάδα περιορίστηκε στην ίδρυση /ή στην ονομασία κάποιων σχολείων ως διαπολιτισμικών και στην εξαγγελία μέτρων για την αντιμετώπιση των αναγκών παιδιών μεταναστών και προσφύγων. Κατά συνέπεια, η διαπολιτισμική εκπαίδευση απευθύνεται κατά πρώτο λόγο τα παιδιά των μειονοτήτων και περιθωριακά μόνο τα παιδιά της πλειονότητας. Για να το πούμε διαφορετικά, αντιλαμβάνονται τη διαπολιτισμική εκπαίδευση ως δέσμη μέτρων για την ένταξη παιδιών με πολιτισμικές ιδιαιτερότητες στο υπάρχον σχολείο. Θα έλεγα μάλιστα ότι είναι ένα θέμα που κινείται στην περιφέρεια του κορμού της εκπαίδευσης. Οι τάξεις υποδοχής, τα διαπολιτισμικά σχολεία, η μειονοτική εκπαίδευση στη Θράκη, η εκπαίδευση των τσιγγανοπαίδων κ.ά, δεν είναι στη πράξη ζητήματα υψηλής προτεραιότητας.
Η Μάγκα Άννα και η Μπεμπέ Κατερίνα, πρόεδρος και γραμματέας του συλλόγου γυναικών Τσιγγάνων του Δενδροποτάμου, μας μίλησαν σε μια ημερίδα που διοργανώσαμε στο Παιδαγωγικό για το πώς βλέπουν το μέλλον των παιδιών τους μέσα από το σχολείο. Σας μεταφέρω τη φωνή της. «Μια μεγάλη ταμπέλα στο σχολείο γράφει: 3ο και 5ο δημοτικά σχολεία Μενεμένης- Διαπολισμικά σχολεία. Τι είναι το διαπολιτισμικό σχολείο; είναι για το καλό των παιδιών μας και για μας τους Ρομά. Γιατί το είπανε διαπολιτισμικό; Κερδίζουν κάτι τα παιδιά μας ή όπως πάνε έτσι και έρχονται; Εμείς θέλουμε ένα σχολείο για όλα τα παιδιά. Θέλουμε ένα σχολείο να τα μαθαίνουν τα παιδιά μας γράμματα, όπως και όλα τα άλλα παιδιά. Θέλουμε το σχολείο να δείχνει πιο πολύ προσοχή στα δικά μας τα παιδιά γιατί; Γιατί πολλές μανάδες δεν πήγαν ποτέ στο σχολείο και δεν μπορούν να τα βοηθήσουν στο σπίτι. Για να πάνε τα παιδιά λίγο πιο ψηλά από μας να μπορέσουν να φτάσουν τα άλλα τα ελληνόπουλα».

Δίνουμε σε όλα τα παιδιά όλα τα εφόδια για να ζήσουν σε μια πολυπολιτισμική κοινωνία;
Έχουμε διατυπώσει πολλές φορές στο παρελθόν με τον Γιώργο Τσιάκαλο ότι αυτή η αντίληψη για τη διαπολιτισμική εκπαίδευση περιορίζει τα πεδία στα οποία είναι απαραίτητη η εφαρμογή της και έτσι υπονομεύει τις δυνατότητες επιτυχίας της ακόμη και στον περιορισμένο τομέα στον οποίο κυρίως απευθύνεται. Η μη έγκαιρη αναγνώριση του κοινωνικού και πολιτισμικού πλουραλισμού της κοινωνίας από τα εθνικά εκπαιδευτικά συστήματα της Ευρώπης και η καταγραφή του φαινομένου ως αποτέλεσμα των πρόσφατων μεταναστεύσεων έχει σοβαρές επιπτώσεις στη διαχείρισή του – γεγονός που ισχύει στη περίπτωση της Ελλάδας.
Η αναγκαιότητα για μεταρρύθμιση του εκπαιδευτικού συστήματος, κατά τη γνώμη μας, δεν συνδέεται αποκλειστικά, ούτε κυριαρχικά με το φαινόμενο της μετανάστευσης, αλλά ευρύτερο, φαινόμενο του πλουραλισμού των μορφών διαβίωσης και της διεθνοποίησης των συνθηκών ζωής των ανθρώπων. Η εγκατάσταση των μεταναστών και των μεταναστριών απλώς τόνισε τον κοινωνικό και πολιτισμικό πλουραλισμό που ήδη υπήρχε. Ο πλουραλισμός των μορφών διαβίωσης γίνεται αντιληπτός σε πολλούς τομείς της καθημερινότητας. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν οι νέες μορφές οικογενειακής οργάνωσης, τα ποικίλα πρότυπα ζωής, οι αποκλίνοντες μεταξύ τους τρόποι ψυχαγωγίας, οι διαφορετικές επιλογές στους τομείς της διατροφής και της ενδυμασίας και πολλά άλλα. Οι άνθρωποι σήμερα «ανήκουν» σε κάποιο ιδιαίτερο πολιτισμό μόνον εν μέρει, και «σφραγίζονται» από αυτόν μόνον σε μερικούς τομείς, ενώ έχει γίνει κανόνας η επιλογή και η εναλλαγή του πολιτισμού. Συνεπώς, η διαπολιτισμική εκπαίδευση καλείται να προετοιμάσει τους νέους ανθρώπους για τη ζωή σε μια τέτοια κοινωνία και πρέπει να μπορούν να το κάνουν με επιτυχία -προς ίδιον όφελος. Απότοκο αυτής της εκπαίδευσης θα είναι και αυτό που επιδιώκει η παραδοσιακή διαπολιτισμική εκπαίδευση.
Άν πραγματικά θα θέλαμε να εντάξουμε όλα τα παιδιά, θα έπρεπε η διαπολιτισμικότητα να διαπνέει όλη την εκπαίδευση. Να δημιουργούσαμε τις απαραίτητες προϋποθέσεις ώστε να γίνει αποτελεσματική για όλα τα παιδιά η διδασκαλία και η μάθηση σε πολυπολιτισμικά σχολεία και τάξεις. Να αφορά όλες τις όψεις της εκπαίδευσης. Το δικαίωμα στην εκπαίδευση δεν εξασφαλίζεται με την παρουσία των παιδιών στο σχολείο. Εκτός από την πρόσβαση χρειάζεται να διασφαλίσουμε και την ισότιμη συμμετοχή κάθε παιδιού στο σχολείο. Να δημιουργήσουμε δηλ. ένα σχολικό περιβάλλον που θα παρέχει την ίδια ποιοτική εκπαίδευση σε όλα τα παιδιά. Υπάρχει τεχνογνωσία ώστε το σχολείο να γίνει ενταξιακό, δηλ να διασφαλίσουμε ποιοτική εκπαίδευση για όλα τα παιδιά
Η μετάβαση σε μια εκπαίδευση ευαίσθητη στις πολιτισμικές διαφορές

• Το παράδειγμα του 132ου Δημοτικού της Γκράβας
Το εγχείρημα της μετάβασης, όμως, από ένα μονοπολιτισμικό μοντέλο εκπαίδευσης σε μια εκπαίδευση ευαίσθητη στη πολιτισμική διαφορά που να ανταποκρίνεται στον κοινωνικό και πολιτισμικό πλουραλισμό που υπάρχει σήμερα στη κοινωνία, αποτελεί ένα δύσκολο εγχείρημα.
Θα αναφερθώ σε μια όψη αυτού του εγχειρήματος. Αναμφισβήτητα είναι πολύ σημαντικό να διδάσκεται η μητρική γλώσσα –εξάλλου είναι κάτι που έχει καταγραφεί εκτενώς στη σχετική επιστημονική βιβλιογραφία. Tο ζήτημα είναι ότι όχι μόνον δεν πραγματοποιείται σχεδόν πουθενά στο ελληνικό δημόσιο σχολείο - παρόλο που ο νόμος δίνει αυτήν την δυνατότητα –αλλά και τιμωρείται όταν εκπαιδευτικοί με εθελοντικό τρόπο αποφασίζουν να το κάνουν πράξη. Βέβαια, δεν είναι τυχαίο ότι στο σχολείο αυτό φοιτούν παιδιά που ζούν σε οικογένειες που ανήκουν σε φτωχές οικογένειες, σε μειονότητες που είναι χαμηλά στη σχετική ιεραρχία. Από την άλλη, με αυτονόητο τρόπο, άλλα παιδιά έχουν τη δυνατότητα να εκπαιδεύονται στη μητρική τους γλώσσα σε σχολεία όπως το Γερμανικό, το Γαλλικό, το Αμερικάνικο Κολέγιο.
Αναφέρομαι στο 132ο σχολείο της Γκράβας που βρίσκεται υπό δίωξη τον τελευταίο καιρό για την πρωτοπορία του, αντί να επαινείται. Ένα σχολείο που σέβεται το δικαίωμα του κάθε παιδιού στην θρησκευτική του ελευθερία και για τον λόγο αυτό αντικατέστησε την πρωινή προσευχή με ένα ποίημα. Ένα σχολείο που λειτούργησε για 5 χρόνια μαθήματα μητρικής γλώσσας για τα παιδιά μεταναστών και μαθήματα ελληνικής γλώσσας για τους γονείς τους, ένα σχολείο που έκανε πολλές δράσεις για τη γενικότερη στήριξη των οικογενειών των μαθητών τους, που εφάρμοσε νέες διδακτικές προσεγγίσεις, ανέπτυξε σχέσεις με τους γονείς και την τοπική κοινωνία, ένα σχολείο με διεθνείς βραβεύσεις και με αναγνωρισμένο έργο στην επιστημονική κοινότητα. Ένα σχολείο στο οποίο οι εκπαιδευτικοί για να ανταποκριθούν στις δυσκολίες που αντιμετώπιζαν ένοιωσαν την ανάγκη να επιμορφωθούν και να αναπτύξουν περαιτέρω την τεχνογνωσία τους. Και το κάνουν με γνώση, θέληση, πείσμα, και με αφετηρία το σεβασμό των ανθρώπινων δικαιωμάτων και την αποδοχή της υποχρέωσης για σχολική επιτυχία όλων των παιδιών. Ένα σχολείο γέφυρα φιλίας ανάμεσα σε εκπαιδευτικούς, μαθητές, γονείς και την τοπική κοινωνία. «Πρόκειται για μια σχολική πραγματικότητα που φαίνεται να αναδύεται από τα πιο τολμηρά παιδαγωγικά όνειρα», αναφέραμε πριν από χρόνια με τον Γιώργο Τσιάκαλο.
• Η διαπολιτισμική προσέγγιση ως βασική διάσταση της εκπαιδευτικής πολιτικής στη Κύπρο
Πρόσφατα το Υπουργικό Συμβούλιο της Κύπρου έχει εγκρίνει ένα «Κείμενο Πολιτικής του Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού για τη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση» σχετικά με την ένταξη των αλλόγλωσσων μαθητών στο σχολικό σύστημα και την κοινωνία όπου υιοθετεί τη διαπολιτισμική προσέγγιση ως βασική διάσταση της εκπαιδευτικής του πολιτικής και προωθεί την εισαγωγή ορισμένων μέτρων. Η φιλοσοφία που διέπει την πολιτική αυτή, με βάση και τις σχετικές εισηγήσεις της Έκθεσης Εκπαιδευτικής Μεταρρύθμισης, συμπυκνώνεται στους στόχους της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης για τη δημιουργία ενός δημοκρατικού σχολείου που ενσωματώνει και δεν αποκλείει, που σέβεται τη διαφορετικότητα, τον πλουραλισμό (πολιτιστικό, γλωσσικό, θρησκευτικό) και την πολλαπλή νοημοσύνη. Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι στους άμεσους σχεδιασμούς του είναι η διαμόρφωση μιας ολοκληρωμένης στρατηγικής για τη διαπολιτισμική εκπαίδευση καθώς αναγνωρίζει ότι αυτή δεν απευθύνεται μόνο στα αλλόγλωσσα παιδιά, αλλά και στα παιδιά της πλειοψηφίας.. Η εκτίμησή μου είναι ότι θα προχωρήσει πολύ γρήγορα η υλοποίησή του. Εξάλλου, το 2008-2009 είναι Έτος Εκπαιδευτικής Μεταρρύθμισης στην Κύπρο και στο πλαίσιο αυτό απόλυτη προτεραιότητα έχει δοθεί στην επεξεργασία νέων Αναλυτικών Προγραμμάτων από το νηπιαγωγείο μέχρι το ενιαίο λύκειο. Ένα επιπλέον στοιχείο που συμβάλλει στη αισιοδοξία μου αυτή είναι ότι ο «αρχιτέκτονας» αυτής της μεταρρύθμισης –πρόεδρος της επιτροπής –είναι ο πρόεδρος του Παιδαγωγικού Τμήματος Γιώργος Τσιάκαλος που έχει διατυπώσει πολλές φορές στο παρελθόν τις απόψεις αυτές.

Τι κάνουμε ώστε ένα πετυχημένο πολυπολιτισμικό παράδειγμα να συνεχιστεί και να γενικευθεί;
Άρχισε σχολική χρονιά και δεν δόθηκε καμιά λύση, παρά τη δημοσιότητα που πήρε το θέμα από συνδικαλιστικούς και επιστημονικούς φορείς στην εκπαίδευση, συλλόγους γονέων, δηλώσεις πολιτικών, πανεπιστημιακών και σχολικών συμβούλων, ερωτήσεις στη Βουλή, αρθρογραφία στις εφημερίδες, εκδηλώσεις, καταγγελία δασκάλων προς τον Συνήγορο του Παιδιού. Από κοντά και δημοσιεύματα εθνικιστικά ή προς εκφοβισμό όσων συμμετέχουν ή θα ήθελαν να επαναλάβουν στο μέλλον το πετυχημένο πείραμα της Γκράβας. Το αισιόδοξο είναι ότι σε αυτή τη πορεία υπάρχουν πολλοί και πολλές που θέλουν να ενισχύσουν την πλουραλιστική και πολυπολιτισμική διάσταση στην εκπαίδευση. Το 132 είναι προφανώς ένα παράδειγμα «του σχολείου του μέλλοντος», δηλαδή το σχολείο που χρειάζεται η πολυπολιτισμική κοινωνία της Ελλάδας ήδη σήμερα. Να δούμε τι θα γίνει στη συνέχεια.
Τελειώνω με τα λόγια της Άννας Μάγκα και της Κατερίνας Μπεμπέ από την ίδια ημερίδα:
«Κάποτε ο δάσκαλος μας ρώτησε στα γραφεία στο σύλλογο τι ονειρευόμαστε για τα παιδιά μας.
Κάθισα και σκέφτηκα. Μελαγχόλησα. Μου ήρθε να κλάψω. Δεν ήξερα τι να του απαντήσω. Έτσι καθώς ήμουν, ήρθαν στο νου μου κάποιες μανάδες από τα έργα, που βλέπω στην τηλεόραση, που καμάρωναν, όταν τα παιδιά τους τελείωναν το γυμνάσιο, το λύκειο, το πανεπιστήμιο και γίνονταν επιστήμονες. Άξιοι άνθρωποι. Χρήσιμοι στην κοινωνία, όπως ακούω να λένε.
Παραξενεύομαι όμως από τότε κάθε φορά, που σκέφτομαι την ερώτηση του δάσκαλου. Όσο συλλογίζομαι πολλά από αυτά που σας είπα, λέω μέσα μου: Έχω άραγε δικαίωμα σε αυτό το όνειρο; Θα μπορέσουν οι τσιγγάνες φίλες μου να το δουν μια μέρα στην πραγματικότητα;.».

AttachmentSize
E37.doc55.5 KB