132ο Δημοτικό Σχολείο της Αθήνας: Αποδομείται το όνειρο;

ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ ΤΧ. 1815 - Οκτώβριος 2008

Στέλλα Πρωτονοταρίου, Πέτρος Χαραβιτσίδης

132ο Δημοτικό Σχολείο της Αθήνας: Αποδομείται το όνειρο;

Η δομή και το περιεχόμενό του σημερινού εκπαιδευτικού μας συστήματος, προσαρμοσμένα στις ανάγκες ενός μονοπολιτισμικού περιβάλλοντος μάθησης, δεν του επιτρέπουν να ανταποκριθεί στις σύγχρονες μορφωτικές ανάγκες των μαθητών και μαθητριών, αλλά και στις γενικότερες προσδοκίες των μελών της σχολικής κοινότητας. Σοβαρά ζητήματα που προκύπτουν καθημερινά στα σχολεία λόγω της μετεξέλιξης της ελληνικής κοινωνίας σε πολυπολιτισμική δεν αντιμετωπίζονται, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται πιεστικά προβλήματα που αναζητούν λύσεις.
Πολλοί μετανάστες και πρόσφυγες γονείς μη γνωρίζοντας την ελληνική γλώσσα δυσκολεύονται να επικοινωνήσουν με το σχολείο, με τους εκπαιδευτικούς των παιδιών τους ή με τους άλλους γονείς. Έτσι απέχουν από δραστηριότητες του σχολείου, δε συμμετέχουν στα συλλογικά όργανα των γονέων, σπάνια διεκδικούν τα δικαιώματα των παιδιών και τα δικά τους στο χώρο της εκπαίδευσης. Παράλληλα, οι Έλληνες γονείς θεωρώντας ότι η ανομοιογένεια που παρατηρείται στις σχολικές τάξεις είναι επιζήμια για τα παιδιά τους συχνά εκφράζουν την αγωνία τους για την παρεχόμενη εκπαίδευση σε αυτά.
Τέλος, οι ίδιοι οι εκπαιδευτικοί, χωρίς τις κατάλληλες γνώσεις και τα απαραίτητα μεθοδολογικά εργαλεία, δυσκολεύονται να διαχειριστούν με αποτελεσματικότητα την ετερογένεια που υπάρχει στις τάξεις τους.
Κάποια ανεπαρκή θεσμικά μέτρα έχουν ληφθεί από το ΥΠΕΠΘ, όπως η δημιουργία των Τάξεων Υποδοχής και των Φροντιστηριακών Τμημάτων, τα οποία εφαρμόζονται με αποσπασματικότητα, χωρίς σταθερότητα και διάρκεια, χωρίς σοβαρή μελέτη και σχεδιασμό. Έτσι σε πολλά σχολεία η λειτουργία των Τ.Υ. και των Φ.Τ. έχει ήδη περιοριστεί ή ανασταλεί.
Συνέπεια αυτών των φαινομένων είναι ο χώρος του σχολείου να μεταβάλλεται συχνά σε πεδίο έκφρασης ξενοφοβικών στάσεων και συμπεριφορών.

Για να λειτουργήσει το σχολείο μέσα στο νέο πολυπολιτισμικό περιβάλλον με επάρκεια και αποτελεσματικότητα για τα Ελληνόπουλα, αλλά και για κάθε “διαφορετικό” μαθητή και μαθήτρια που φοιτά σε αυτό, είναι απαραίτητο να απαντηθούν ερωτήματα που προκύπτουν όπως:
• Ποιες είναι οι σύγχρονες μορφωτικές ανάγκες των παιδιών και κατά πόσο το σχολείο ανταποκρίνεται προσπαθώντας να τις καλύψει;
• Ποιες εκπαιδευτικές πρακτικές και δράσεις οδηγούν στην καλύτερη ένταξη παιδιών μεταναστών, παιδιών ΡΟΜ, παιδιών με αναπηρίες ή παιδιών που προέρχονται από οικογένειες με μορφωτικό ή κοινωνικό έλλειμμα;
• Ποια είναι τα απαραίτητα παιδαγωγικά μέσα που θα βοηθήσουν ώστε τα παιδιά από ευπαθείς κοινωνικές ομάδες να μην εγκαταλείπουν το σχολείο και να σταματήσει το φαινόμενο των μαθητικών διαρροών;
• Πώς θα αξιοποιηθούν στην εκπαιδευτική διαδικασία στοιχεία της γλώσσας, της κουλτούρας, του πολιτισμού που τα παιδιά μεταφέρουν στο σχολείο, ώστε να γίνονται έμπρακτα αποδεκτά, να ενισχύεται η αυτοεκτίμηση και ο αυτοσεβασμός τους και παράλληλα να εμπλουτίζεται η γνώση και η εμπειρία όλων των παιδιών;
• Οι εκπαιδευτικοί πώς θα αποκτήσουν τα απαραίτητα μεθοδολογικά εργαλεία για να ανταποκριθούν με επάρκεια στο έργο τους και να υποστηρίξουν συναισθηματικά και μορφωτικά όλους τους μαθητές και μαθήτριες τους;
• Πώς οι γονείς, Έλληνες και μετανάστες, θα κινητοποιηθούν, θα αναπτύξουν σχέση με το σχολείο και τους εκπαιδευτικούς των παιδιών τους; Και κυρίως πώς η επαφή αυτή θα αποκτήσει σταθερότητα και ουσιαστικό περιεχόμενο, αφού όλες οι επιστημονικές έρευνες συνδέουν θετικά τη σχολική απόδοση των παιδιών με το ενδιαφέρον και τη συμμετοχή των γονέων για το σχολείο;
• Πώς το ίδιο το σχολείο θα συνδεθεί και θα φέρει σε επαφή τις οικογένειες των μαθητών και των μαθητριών του με δομές υγείας, ώστε να παρέχεται η ανάλογη συμβουλευτική και υποστήριξη σε περιπτώσεις ανάγκης;

Σύγχρονες επιστημονικές παραδοχές σε συνδυασμό με την αντίστοιχη εμπειρία σε πολλές χώρες του κόσμου υποστηρίζουν ότι αν αξιοποιηθεί η ανομοιογένεια που παρατηρείται στις σχολικές τάξεις, η φοίτηση για όλα τα παιδιά στο σχολείο γίνεται πιο ενδιαφέρουσα και η ζωή της σχολικής κοινότητας συνολικά “πλουσιότερη”.

Στο 132ο Δημοτικό Σχολείο της Αθήνας προσπαθήσαμε, απαντώντας στα προαναφερόμενα ερωτήματα, να δημιουργήσουμε, στο μέτρο των δυνατοτήτων μας, ένα σχολείο ικανό να ανταποκριθεί στις ανάγκες και τις προσδοκίες των παιδιών μας, των γονέων τους και εμάς των ίδιων των εκπαιδευτικών που εργαζόμαστε σε αυτό.
Το συγκεκριμένο σχολείο βρίσκεται στο σχολικό συγκρότημα της Γκράβας, στο κέντρο της Αθήνας, κι έχει σοβαρά κτιριακά προβλήματα και ελλιπείς υποδομές, με αποτέλεσμα να λειτουργεί με εναλλασσόμενο ωράριο (διπλοβάρδια).
Το μαθητικό του δυναμικό, Έλληνες και μετανάστες στην πλειονότητά τους μαθητές και μαθήτριες (70% περίπου), προέρχονται κυρίως από ευπαθείς κοινωνικές ομάδες, από οικογένειες με προβλήματα υποαπασχόλησης και ανεργίας.
Όταν ξεκινήσαμε να εργαζόμαστε στο παραπάνω σχολείο πριν από 10 περίπου χρόνια διαπιστώσαμε ότι κάποια παιδιά εργάζονταν μαζί με τους γονείς τους ή έχοντας την ευθύνη του σπιτιού και των μικρότερων αδελφιών τους απουσίαζαν συχνά από τα μαθήματα. Πολλοί μαθητές και μαθήτριες είχαν σοβαρά μαθησιακά προβλήματα ενώ συχνά εμφανίζονταν και προβλήματα επιθετικής ή και παραβατικής συμπεριφοράς. Επίσης, το φαινόμενο των μαθητικών διαρροών στο σχολικό πλαίσιο ήταν συχνό.
Οι μετανάστες γονείς ήταν διστακτικοί στην επαφή τους με το σχολείο και τους Έλληνες γονείς, οι οποίοι συχνά ήταν καχύποπτοι και αρνητικοί για τη συνύπαρξη των παιδιών τους με τόσα “ξένα” παιδιά. Μάλιστα κάποιες φορές δημιουργούνταν ανάμεσά τους σοβαρές εντάσεις.
Οι εκπαιδευτικοί του σχολείου σε συνεργασία και με το σύλλογο γονέων προσπαθήσαμε να αντιμετωπίσουμε την ανομοιογένεια του μαθητικού πληθυσμού σε συνδυασμό με τις δύσκολες συνθήκες λειτουργίας του σχολείου μέσα από θετικές και ωφέλιμες για όλους μας διαδικασίες. Αναπτύξαμε δράσεις, αναλάβαμε πρωτοβουλίες και νομίζουμε ότι στο βαθμό που μας αναλογούσε, καταφέραμε να δημιουργήσουμε κλίμα ασφάλειας και αποδοχής για τους μαθητές, τις μαθήτριες μας και τους γονείς τους. Συγχρόνως το σχολείο για μας τους εκπαιδευτικούς έγινε χώρος κινητοποίησης, δημιουργικότητας και παιδαγωγικής γνώσης.
Στην αρχή διερευνήσαμε και καταγράψαμε τις προσδοκίες και τις μορφωτικές ανάγκες των παιδιών αλλά και των υπόλοιπων μελών της σχολικής κοινότητας. Στη συνέχεια, στηριζόμενοι στους στόχους και τις αρχές της εκπαίδευσης και παράλληλα στην παιδαγωγική επιστημονική έρευνα, οργανώσαμε και εφαρμόσαμε δράσεις που σε μεγάλο βαθμό κάλυπταν τις συγκεκριμένες ανάγκες.
Σε αυτές τις δράσεις συμμετείχαν παράλληλα και ταυτόχρονα όλοι οι εμπλεκόμενοι στη σχολική κοινότητα φορείς: μαθητές, μαθήτριες, εκπαιδευτικοί, γονείς.
Ταυτόχρονα ο σύλλογος διδασκόντων προχώρησε και σε άλλες ενέργειες που αφορούσαν τη γενικότερη διεκδίκηση καλύτερων συνθηκών για την λειτουργία του σχολείου, όπως εξασφάλιση πρωινού ωραρίου, βελτίωση του κτιριακού προβλήματος κλπ.

Ενδεικτικές δράσεις, οι οποίες εφαρμόστηκαν:

Για τους μαθητές και τις μαθήτριές μας:
1. Εργαστήρια για την προσωπική και κοινωνική τους ανάπτυξη και υγεία με θεματολογία σχετική με δεξιότητες όπως η επικοινωνία, η συνεργασία, η αυτοαντίληψη και η αυτοεκτίμησή τους, τα δικαιώματα και τα όρια τους, η δημιουργία σχέσεων και φιλίας, η αναγνώριση, η έκφραση και η διαχείριση των συναισθημάτων τους και γενικά θέματα προστασίας απέναντι σε κινδύνους που αντιμετωπίζουν. Στόχος μας ήταν η καλλιέργεια ανθρώπων δημιουργικών, κοινωνικών και ικανών να επικοινωνούν και να συνεργάζονται.
2. Στα γνωστικά αντικείμενα εφαρμογή βιωματικών και επικοινωνιακών τεχνικών και μεθόδων, τις οποίες η σύγχρονη επιστήμη αποδέχεται ως αποτελεσματικές.
3. Οργάνωση μαθημάτων μητρικής γλώσσας για τους αλλοδαπούς μαθητές/μαθήτριες μας, εκτός ωραρίου του σχολείου (διδασκαλία αλβανικής και αραβικής γλώσσας), λαμβάνοντας πάντα υπόψη μας τις επιστημονικές παραδοχές για τη σημαντικότητα της διδασκαλίας της μητρικής γλώσσας στα δίγλωσσα παιδιά,
4. Δράσεις που αξιοποιούσαν τη μητρική γλώσσα και τη δυναμική της καθώς και τον πολιτισμό όλων των παιδιών στον κύριο κορμό του σχολικού προγράμματος (π.χ. δημιουργία κινηματογραφικών ταινιών, κατασκευή πολύγλωσσων βιβλίων και παιδαγωγικών παιχνιδιών, εκδηλώσεις και γιορτές με στοιχεία του πολιτισμού και της γλώσσας τους κλπ.).
5. Διεύρυνση του περιεχομένου των εθνικών και θρησκευτικών εκδηλώσεων, ώστε να μην υπάρχει κίνδυνος προσβολής της θρησκευτικής ή της εθνικής τους ταυτότητας (επικέντρωση σε κοινές αξίες και στοιχεία που ενώνουν τους ανθρώπους).
6. Αντικατάσταση της πρωινής προσευχής με στίχους- προσευχή του Γ. Ρίτσου από το Πρωινό Άστρο για να έχουν τη δυνατότητα και τα μη ορθόδοξα παιδιά, τα οποία αποτελούν και την πλειονότητα των μαθητών του σχολείου, να συμμετέχουν και να μην περιθωριοποιούνται. Χαρακτηριστικό είναι ότι τα ίδια τα παιδιά διεκδικούσαν τη συμμετοχή τους στην πρωινή προσευχή.
7. Αντιμετώπιση των ατομικών αναγκών των μαθητών/μαθητριών μας.

Για τους γονείς:
1. Επιμόρφωση γονέων με στόχο την ενίσχυση του γονικού τους ρόλου και παράλληλα την ενδυνάμωση της σχέσης τους με το σχολείο. Στις συναντήσεις αυτές οι ίδιοι διερεύνησαν και αναγνώρισαν τρόπους, ώστε να βοηθήσουν στην ομαλή ένταξη, στην αυτονόμηση και στην ασφάλεια των παιδιών τους.
2. Σταθερή και συχνή επικοινωνία με τις οικογένειες των μαθητών/μαθητριών μας, ώστε να αναγνωρίζουμε τα προβλήματα που αντιμετώπιζαν και άμεσα και αποτελεσματικά να υποστηρίζουμε τα παιδιά σε κάθε δυσκολία που παρουσιαζόταν.
3. Μαθήματα ελληνικής γλώσσας από εθελοντές εκπαιδευτικούς στους μετανάστες γονείς για να έχουν τη δυνατότητα να επικοινωνούν με τους δασκάλους, να ενημερώνονται για την πρόοδο των παιδιών τους και παράλληλα να βοηθούνται στα προβλήματα που αντιμετωπίζουν στην Ελλάδα λόγω άγνοιας ή σοβαρών δυσκολιών στην ελληνική γλώσσα.
4. Ανακοινώσεις πολύγλωσσες (ελληνικά, αγγλικά, αλβανικά).
5. Στις συναντήσεις γονέων παράλληλη μετάφραση στις γλώσσες των μεταναστών γονέων.
6. Σύνδεση οικογενειών των παιδιών με δομές και φορείς υγείας, ώστε να παίρνουν υποστήριξη για κάθε σοβαρό πρόβλημα που προέκυπτε.

Για τους εκπαιδευτικούς:
1. Οργάνωση της ενδοσχολική μας επιμόρφωσης, αφού αυτός ο τομέας αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για την εξέλιξη και τη βελτίωση της δουλειάς μας. Η επιμόρφωσή μας είχε εργαστηριακό-βιωματικό χαρακτήρα, προϋπέθετε αναλυτικό σχεδιασμό, εφαρμογή και αξιολόγηση από το σύλλογο διδασκόντων, αφορούσε τις ανάγκες μας και ανταποκρινόταν σε συγκεκριμένα προβλήματα που αντιμετωπίζαμε στο σχολείο. Οι επιμορφωτές, ειδικοί σε εκπαιδευτικά θέματα, προτείνονταν από το σύλλογο διδασκόντων. Αξιοποιούνταν επίσης ως επιμορφωτές και τα ίδια τα μέλη του συλλόγου. Παράλληλα, οργανώναμε κοινά σχέδια εργασίας, στα οποία συμμετείχε όποιος εκπαιδευτικός του σχολείου ενδιαφερόταν.
2. Εφαρμογή βιωματικών μορφών μάθησης και συνεργατικών μορφών διδασκαλίας.
3. Οργάνωση τακτικών συνεδριάσεων του συλλόγου διδασκόντων, ώστε εμείς, οι εκπαιδευτικοί του σχολείου, να εμπλεκόμαστε δημιουργικά και υπεύθυνα στη λειτουργία του, να συζητάμε και να εντοπίζουμε τις ανάγκες και τα προβλήματα των παιδιών και να προτείνουμε λύσεις για την αντιμετώπισή τους.
4. Συνεργασία και σύνδεση του σχολείου με δομές και φορείς υγείας και με ειδικούς επιστήμονες για την πρόληψη ή την επίλυση σοβαρών ζητημάτων που παρουσιάζονταν στο πλαίσιο του (π.χ. με Τομέα Πρόληψης ΚΕΘΕΑ, Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο, Κοινωνική Υπηρεσία του Δήμου Αθηναίων, Ιατροπαιδαγωγικό Κέντρο, Κέντρο Ψυχικής).

Το σχολείο για πολλές από τις παραπάνω πρωτοβουλίες βραβεύτηκε στην Ελλάδα και διεθνώς και έλαβε συγχαρητήριες επιστολές από Πανεπιστημιακά Ιδρύματα και άλλους φορείς. Οι εκπαιδευτικοί παρουσίασαν τη δουλειά τους σε Πανεπιστήμια, στο Κέντρο Εκπαιδευτικής Έρευνας, σε διεθνή Συνέδρια και έκαναν δημοσιεύσεις σε επιστημονικά περιοδικά και βιβλία.
Ανάλογες ατομικές περιπτώσεις εκπαιδευτικών, που εφαρμόζουν στις τάξεις τους αξιόλογες και ενδιαφέρουσες παιδαγωγικές δράσεις, υπάρχουν πολλές. Όμως νομίζουμε ότι, πέρα από τις ατομικές πρωτοβουλίες, στο 132ο πραγματώθηκε το εγχείρημα ένα σχολείο συνολικά, με ευθύνη και πολύωρη εθελοντική εργασία των μελών του συλλόγου διδασκόντων, να σχεδιάζει, να οργανώνει και να υλοποιεί δράσεις που να αγκαλιάζουν ολόκληρη τη σχολική κοινότητα και να καλύπτουν τις ανάγκες τόσο των Ελλήνων όσο και των μεταναστών μαθητών και μαθητριών.

Το παράδοξο φαινόμενο, ως απάντηση στη δουλειά του 132ου, εμφανίστηκε το Νοέμβριο του 2007 με τη στάση των διοικητικών οργάνων του Υπουργείου Παιδείας και την επίσημη συναίνεση του Υφυπουργού: Η διευθύντρια του σχολείου απομακρύνθηκε και την αντικατέστησε άλλος διευθυντής, πολέμιος παρόμοιων παιδαγωγικών πρακτικών. Μέσω «άνωθεν εντολών» από κύκλους του Υπουργείου όπως ο ίδιος υποστήριζε, παρά τις σοβαρές αντιδράσεις των εκπαιδευτικών και των γονέων του σχολείου, όλες οι παιδαγωγικές πρωτοβουλίες αυταρχικά διακόπηκαν.
Οι εκπρόσωποι της Πολιτείας εμμένοντας στο γράμμα του νόμου έδειξαν ότι είναι αδύνατο να ανεχτούν ένα σχολείο που δεν είναι απόλυτα ελεγχόμενο από τους ίδιους, ακόμα και αν αυτό το σχολείο στηρίζεται στις αρχές και τους στόχους της εκπαίδευσης, ανταποκρίνεται στις μορφωτικές ανάγκες όλων των παιδιών και αποτελεί πηγή γνώσης, χαράς και δημιουργικότητας γι’ αυτά.
Ακολούθησε θύελλα αντιδράσεων προς το Υπουργείο Παιδείας από τα ίδια τα μέλη της σχολικής κοινότητας, από εκπαιδευτικούς και πολιτικούς φορείς, Πανεπιστημιακούς, Σχολικούς Συμβούλους, συνδικαλιστικά όργανα, ΜΜΕ, απλούς πολίτες κλπ., οι οποίοι συγχρόνως υποστήριξαν τις δράσεις του σχολείου. Παράλληλα, υποβλήθηκαν πολλές ερωτήσεις στον Υπουργό Παιδείας από βουλευτές της αντιπολίτευσης και το θέμα συζητήθηκε στη Βουλή σε επίπεδο αρχηγών κομμάτων.
Στη συνέχεια, για να διαβληθεί το έργο του σχολείου κατασκευάστηκαν μυθεύματα από μερίδα του ακροδεξιού τύπου και η διευθύντρια με τους εκπαιδευτικούς του άρχισαν να κατηγορούνται, να διασύρονται και να απειλούνται για έλλειψη πατριωτισμού και εθνική μειοδοσία.
Το Υπουργείο Παιδείας όχι μόνο αμφισβήτησε επίσημα την πολύχρονη προσπάθεια των εκπαιδευτικών του σχολείου αλλά και την πολέμησε. Δεν ενδιαφέρθηκε να συζητήσει την πρότασή τους και δυστυχώς ποτέ δε διέψευσε δημόσια τα συκοφαντικά δημοσιεύματα εναντίον τους. Είναι εντυπωσιακή η σιωπή του μπροστά στο εύλογο ερώτημα: Πώς είναι δυνατόν σε ένα πολιτισμένο κράτος να ανατίθεται σκόπιμα η διεύθυνση ενός τέτοιου σχολείου σε κάποιο διευθυντή, ο οποίος δημόσια δηλώνει ότι σκοπός του είναι να σταματήσει αναγκαίες και θετικές κατά κοινή ομολογία παιδαγωγικές πρωτοβουλίες που λειτούργησαν για εννέα χρόνια;

Εμείς, οι εκπαιδευτικοί του σχολείου, δεν αισθανόμαστε ότι οι προσπάθειες μας πήγαν χαμένες. Κάθε άλλο. Μεγάλο μέρος του εκπαιδευτικού κόσμου αγκάλιασε την πρότασή μας και συστρατεύτηκε μαζί μας στο αγώνα για την προστασία του έργου μας. Τα μηνύματα που έρχονται καθημερινά από πολλούς συναδέλφους, οι οποίοι δοκιμάζουν ανάλογες πρακτικές στα σχολεία τους, είναι πολλά. Πολλές επίσης είναι και οι προσκλήσεις σε εκδηλώσεις για να παρουσιάσουμε τη δουλειά μας. Με αφορμή τις δραστηριότητες που εφαρμόστηκαν στο σχολείο οργανώνονται συνέδρια και ημερίδες και πολλοί σύλλογοι εκπαιδευτικών καταγγέλλουν ανοιχτά την στάση του Υπουργείου. Πολύ σημαντικό είναι επίσης το γεγονός ότι στον αγώνα αυτόν έμπρακτα συμμετέχουν και οι γονείς του σχολείου.
Αν και γνωρίζουμε από την ιστορία της εκπαίδευσης ότι παρόμοιες προσπάθειες είχαν πολλές φορές ανάλογη αντιμετώπιση από το κράτος, εμείς για ένα πράγμα είμαστε σίγουροι: Ότι η προσπάθεια του 132 θα απλωθεί και θα γενικευτεί. Και θα την επιβάλουν με τον αγώνα τους οι μάχιμοι εκπαιδευτικοί, γιατί απαντά στα πραγματικά προβλήματα και στις ανάγκες της σύγχρονης πολυπολιτισμικής κοινωνίας μας.